Eğitim ve yapay zekânın öğrenme biçimlerine etkisi üzerine düşünmek artık bir ihtiyaçtan öte zorunluluk haline geldi. Artık kabul etmeliyiz ki yapay zekâ ile yeni bir eğitim sisteme muhtaç durumdayız. Bilgiye ulaşma yöntemleri yeni araçlarla bir başka sürece evrildi. Yapay zekânın eğitim sistemine, özellikle üniversite eğitimine nasıl entegre edileceği; öğrenci-profesör ilişkisi, ders aktarımı, sınav biçimi, ödev sistemi ve notlandırmanın nasıl şekillenmesi gerektiği üzerine düşünmek artık bir zorunluluktur.

Mevcut eğitim modelinin yapay zekâ sonrası dönemde aynı şekilde devam edemeyeceği; bilginin üretimi, işlenmesi, dönüştürülmesi ve öğrencinin zihninde kalıcı hale gelmesi açısından yeni bir modele ihtiyaç olduğu görmezden gelinemez. Eğer amaç öğrenciyi sadece bilgiye ulaşan kişi olmaktan çıkarıp, bilgiyi dönüştüren, açan, kendi alanına uyarlayan ve onu mesleki verimliliğe çevirebilen kişi haline getirmek ise yeni koşulların bu amaca uygun bir şekilde yeniden gözden geçirilmesi gerekir.

Bugünkü eğitim sisteminde öğrenci çoğu zaman bilgiye erişim, ezberleme ve tekrar etme üzerinden değerlendiriliyor. Oysa yapay zekâ çağında asıl mesele, bilgiye ulaşmak değil; ulaşılan bilgiyi anlamlandırmak, süzmek, özetlemek, kişisel düşünceyle birleştirmek ve kişinin kendi zihinsel yapısına katabilmesidir. Bu nedenle eğitim sistemi sadece içerik değil, yöntem olarak da değişmek zorundadır.

Yeni dönemde öğrenci-profesör ilişkisi yalnızca “bilgiyi veren” ve “alan” ilişkisi olmamalıdır. Profesör, bilgiyi tek yönlü aktaran kişi olmaktan çıkıp öğrencinin düşünme, yorumlama ve dönüştürme sürecine rehberlik eden bir role geçmelidir. Öğrenci ise pasif alıcı değil; araştıran, sentezleyen, sorgulayan ve kendine ait bir düşünce kuran özne haline gelmelidir.

Dersler klasik sunum ve anlatım biçiminden çıkarak daha etkileşimli, daha problem odaklı ve daha yorumlayıcı hale gelmelidir. Yapay zekâ, ders öncesi hazırlık, alternatif kaynaklara erişim, konu genişletme, karşılaştırmalı düşünme ve kişiselleştirilmiş öğrenme desteği açısından kullanılabilir. Böylece sınıf içi zaman, bilginin ilk kez verilmesinden çok, o bilginin tartışılması, açılması ve işlenmesine ayrılabilir.

Ödev anlayışı da değişmelidir. Araştırma yapmak artık sadece kaynak taramak değil, yapay zekâ ile serbest araştırma yapabilmek, farklı bakış açıları toplayabilmek, sonra bunları kendi zihinsel katkısıyla anlamlı bir metne veya çıktıya dönüştürebilmek demektir. Burada mesele hazır metin üretmek değil, elde edilen malzemeyi dönüştürerek kişinin kendi bilgi dağarcığına katmasıdır.

Sınavların yapısı özellikle değişmelidir. Sınav esnasında yapay zekâ kullanımının serbest bırakılabileceği düşünülebilir. Ancak bunun karşılığında öğrencinin yapay zekâ ile topladığı bilgileri özetlemesi, kendi düşüncesini eklemesi ve sonrasında bunu sözlü olarak savunması gerektiği üzerine düşünülmeli.

Öğrenci yapay zekâ ile bir epistemik ilişki kurar; yani bilgiye ulaşır, onu inceler, işler, anlamlandırır. Sonrasında ise öğrencinin aklında kalan, onda iz bırakan ve kendi zihninde dönüştürdüğü kısım esas değerlendirme ölçütü haline gelir. Bu nedenle gelecekte sınavların sadece yazılı değil, büyük ölçüde sözlü, tartışmalı ve yorum ağırlıklı olması gerekir.

Not sistemi de yalnızca sonuca değil, sürece odaklanmalıdır. Öğrencinin yapay zekâyı nasıl kullandığı, bilgiyi nasıl işlediği, ne kadar özgün katkı sunduğu, ne kadar içselleştirdiği ve bunu sözlü/yazılı biçimde ne kadar sahiplendiği değerlendirme ölçütü olabilir. Böylece başarı, sadece “doğru cevabı vermek” değil; doğru bilgiyi anlayıp dönüştürerek kendi alanına taşıyabilmek olur.

Öğrenciler açısından temel amaç var olan bilgiyi dönüştürebilmektir, bilgiyi açabilmektir. Amaç, o bilgiyi kişinin kendi bilgi dağarcığına katabilmesidir. Amaç, bu sürecin sonunda öğrencinin kendi mesleki alanında daha verimli, daha üretken ve daha bilinçli hale gelmesidir.

Şu anki haliyle bile bu tür bir yapay zekâ sisteminin öğrencilere nasıl faydalı olabileceği ele alınmalı. Buradaki temel fark, sistemin yalnızca bilgi veren bir araç olmaması; öğrencinin düşünme sürecine eşlik eden, ona yapı kazandıran ve dönüşümünü destekleyen bir rehber gibi çalışabilmesidir.

Bu yaklaşımın farkı, öğrenciyi sadece cevap alan kişi olarak görmemesidir. Sistem, öğrencinin bilgiyle kurduğu ilişkiyi önemser. Yani sadece “doğru bilgiye ulaştı mı” sorusu değil, “o bilgiyi nasıl kavradı, nasıl dönüştürdü, ne kadar benimsedi ve nasıl ifade etti” soruları öne çıkar. Bu yüzden sistem, salt cevap üreticisi olmaktan çok, öğrencinin düşünce oluşumuna eşlik eden bir ortak veya rehber işlevi görür.

Sonuçta yapay zekânın kaçınılmaz olduğu bu koşullarda eğitim sistemi değişmek zorundadır.

Bununla birlikte sınıftaki düzen değişecektir. Ders anlatım biçimi değişecektir. Ödev ve araştırma yöntemi değişecektir. Sınav biçimi değişecektir. Notlandırma anlayışı değişecektir... Değişim her açıdan dijital çağın ihtiyaçlarına göre planlanmalı ve buna göre de eğitimin hem fiziki hem de yöntemsel alt yapısı hazırlanmalıdır.

Bu değişimin temelinde ise yapay zekâyı yasaklamak ya da kör biçimde serbest bırakmak değil; onu bilgiye erişim aracı olmaktan çıkarıp, düşünceyi dönüştürme ve öğrenmeyi derinleştirme aracı olarak yeniden konumlandırmak vardır.

*Emekli eğitimci ve Doğu Akdeniz Üniversitesi Vakıf Yönetim Kurulu üyesi.