Erhürman, Hristodulides ve Birleşmiş Milletler temsilcisi Cuéllar’ın 9 Kasım’daki görüşmesi yeni geçiş noktaları ve güven artırıcı adımlarda uzlaşma sağladı; ancak kapsamlı müzakerelerin zemini hâlâ belirsiz. Kambos–Karavostasi yolunun çevresel etkileri, mutabakatın uygulanabilirliğini sınarken, Avrupa Birliği’nin Gümrük Birliği ve “Made in EU” başlıklarını Kıbrıs görüşmelerinin yeniden başlamasına bağlayabileceği yönündeki mesajlar Ankara’da yeni bir güven sorununa yol açabilir.

Yusuf Kanlı

Kıbrıs Türk Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile Kıbrıs Rum lideri Nikos Hristodulides, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Kişisel Temsilcisi María Ángela Holguín Cuéllar’ın ev sahipliğinde 9 Kasım’da yaptıkları üçlü görüşmede, Akıncılar–Limya ve Kambos–Karavostasi geçiş noktalarının eşzamanlı açılması konusunda anlaştı. Açılış için bir tarih belirlenmedi; teknik hazırlıkların tamamlanması gerekiyor. Taraflar ayrıca arşivlerin paylaşılması, çevre projelerinin ilerletilmesi, barış eğitimi programı Imagine’ın yeniden başlatılması, bazı kültürel ve dinî yapıların restorasyonu ve acil durumlarda hızlı müdahale mekanizması kurulması üzerinde mutabakata vardı. BM açıklamasına göre liderler, BM Genel Sekreteri António Guterres’le de “önümüzdeki haftalarda”, kanımca bu ayın son haftasında görüşecek, Aralık ortası gibi toplanması öngörülen 5+1 için de yolu açacak. 

Kısaca, kötümserlere, kaydedilen ilerlemenin küçümsenmesine inanmayın. Dokuz yıllık durağanlığın ardından iki yeni geçiş noktasının kabul edilmesi, teknik komitelerin yeniden çalışması ve liderlerin Guterres’le buluşma kararı, diyaloğun sürmesi için gerekli siyasi alanı açabilir. Erhürman da adımları “mütevazı, ama ileriye doğru” olarak nitelediğini ve diplomasiye fırsat vermek istediğini söyledi. Ancak bunlar kapsamlı bir çözüm anlaşmasının veya resmî müzakerelerin yeniden başladığının göstergesi değil. Taraflar, müzakerelerin yöntemi ve esasına ilişkin temel farklılıkları henüz aşmış değil. 

Ayrıca ilk aşamada masadaki dört geçiş noktası önerisinden, birisi biraz zorlayarak ancak ikisinde uzlaşıldı. Haspolat–Mia Milia ile Athienou–Pyroi–Aglandjia konuları, mayın temizliği ve Pile’ye erişim başlıkları ve hatta Erenköy, sonraki görüşmelere kaldı. Kıbrıs Rum medyası, özellikle Lefkoşa’daki yoğunluğu azaltabileceği ve ekonomik etkileşimi artırabileceği gerekçesiyle Haspolat–Mia Milia’yı daha geniş kitlelere yarar sağlayabilecek bir geçiş olarak öne çıkarıyor. Bu nedenle 9 Kasım anlaşması, önemli bir ilk adım olsa da beklentilerin gerisinde kalan kısmi bir mutabakat olarak değerlendiriliyor. 

Kambos yolu: Çevre ile güven artırıcı önlem karşı karşıya mı?

Kambos–Karavostasi geçişi, siyasi mutabakatın sahada ne kadar uygulanabilir olduğuna dair ilk ciddi sınav hâline geldi. Kıbrıs Rum gazetesi Politis’in aktardığı çevresel kaygılara göre, hâlihazırda üç-dört metre genişliğinde olan toprak yolun çift yönlü trafiğe uygun hâle getirilmesi için altı-yedi metreye genişletilmesi gerekebilir. Kaynaklar, bunun yüzlerce ağacın kesilmesine, Pafos Ormanı’ndaki habitatın parçalanmasına, Kıbrıs muflonunun araç çarpması ve yaşam alanı kaybı riskine, ayrıca Bonelli kartalının üreme alanında rahatsızlığa yol açabileceğini belirtiyor. Bölge; Z3 koruma kuşağı, Baf Devlet Ormanı, Natura 2000 koruma alanları ve yaban hayatı bakımından hassas bölgeler gibi birden fazla koruma statüsüne sahip. Bunlar kanıtlanmış zararlar değil, proje ilerlemeden önce incelenmesi gereken muhtemel etkilerdir. 

Daha ciddi yönetişim sorunu, karar alınmadan önce çevre koruma kurumlarına danışılmadığı iddiası. Politis, Kıbrıs Rum Çevre Dairesi’nin proje hakkında henüz görüş vermesinin istenmediğini doğruladığını; av hayvanları ve yaban hayatından sorumlu dairenin de siyasi karar öncesinde bilgilendirilmediğinin bildirildiğini yazdı. Bu, mutabakatın siyasi düzeyde çevresel ve teknik incelemenin önüne geçirilmiş olabileceğini düşündürüyor. Yolun en az iki yılda tamamlanabileceğine ilişkin tahminler de projenin yalnızca mevcut güzergâhı asfaltlama işinden ibaret olmadığını gösteriyor. 

Bununla birlikte, Kıbrıs Rum medyasındaki çevre tartışmasını geçiş noktalarına kategorik bir karşı çıkış olarak okumamak gerekir. Politis’in konuştuğu çevre örgütleri geçişlerin açılmasını desteklediklerini, fakat yol çalışmaları öncesinde özel bir ekolojik değerlendirme gerekip gerekmediğinin incelenmesini istediklerini söylüyor. Mesele, “geçiş mi, çevre mi?” diye kurulacak bir tercih değil; siyasi mutabakatın korunan alanlarda yasal, bilimsel ve mümkün olduğunca düşük etkili bir güzergâhla uygulanıp uygulanamayacağıdır.

Toplumsal yarar değerlendirmesi de açık yapılmalı. Kambos’un yerel temsilcisi Ioannis Papadopulos, geçişin köyün yalıtılmışlığını azaltacağını, yolculukları 15–20 dakika kısaltacağını ve mevcut yolda 256 viraj bulunduğunu söylüyor. Buna karşılık, Politis’in aktardığı değerlendirmeler iki yeni geçişin de esas olarak yakın çevredeki yerleşimlere yarar sağlayacağını, adanın genelindeki ulaşım sorunlarını çözmeyeceğini belirtiyor. Bu yüzden projenin faydası ile olası çevresel maliyeti şeffaf biçimde karşılaştırılmalı; yerel halkın yararı da küçümsenmemeli. 

İki geçişin eşzamanlı açılması mutabakatın parçası olduğundan, Kambos’taki çevresel veya teknik gecikme Akıncılar–Limya’yı da bekletebilir. Bu bağlantı, düşük etkili güzergâh alternatiflerinin ve çevresel değerlendirme takviminin hızla belirlenmesini daha da önemli kılıyor. Liderler eşzamanlı açılış ilkesini korurken, hazırlıkların hangi aşamalardan geçeceğini ve gecikme olursa nasıl yönetileceğini kamuoyuna açıklamalı. Siyasi açıklama, uygulanabilir bir yol haritasıyla desteklenmezse, yeni güven artırıcı önlem yeni bir hayal kırıklığına dönüşebilir.

Çevre alanında işbirliği, yolun çevresel incelemesinin yerini tutmaz

Liderlerin çevre başlığında teknik komite üzerinden projeleri ilerletme kararı olumlu. Politis, bu projelerin ada genelinde mikroplastik kirliliğinin haritalanması ve hava kalitesi bilgilerinin erişilebilir hâle getirilmesiyle ilgili olduğunu aktarıyor. Bu tür ortak çalışmalar, bölünmenin iki tarafını da etkileyen sorunlarda pratik işbirliği geliştirebilir. Ancak ada çapında çevre projeleri üzerinde anlaşmak, Kambos yolunun ekolojik etkilerinin ayrıca değerlendirilmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Bunlar birbiriyle bağlantılı ama ayrı dosyalardır. 

Kıbrıs Rum partilerinin tepkileri de mutabakatın sınırlarını gösteriyor. AKEL iki geçişin ve sayılarının beklentilerin gerisinde kaldığını, güven artırıcı önlemlerin çözümün esasına ilişkin adımlarla tamamlanması gerektiğini savundu. Ekolojistler–Yurttaşlar İşbirliği Hareketi geçişlerin günlük hareketliliği kolaylaştırabileceğini, fakat çözümün yerini tutamayacağını belirtti; ayrıca Kokkina’nın öncelik olacağı yönündeki bir vaadin yerine getirilmediğini ileri sürdü. Volt Cyprus ise geçişleri ve Imagine programının yeniden başlamasını desteklerken, anlaşılması yıllar alan önlemlerin temel güven artırıcı adımlar olduğunu vurguladı. Bu tepkiler, Kıbrıs Rum tarafındaki genel yaklaşımın geçişlere ilke olarak destek vermekle birlikte sayıları, konumları, çevresel etkileri ve daha geniş siyasi süreçle ilişkileri konusunda eleştirel olduğunu gösteriyor. 

Fitto gündemi ve “ahlaksız teklif” nitelemesi

Bu sınırlı mutabakatın hemen ardından, Kıbrıs görüşmelerinin yeniden başlaması karşılığında Gümrük Birliği’nin güncellenmesi ve Türkiye’nin “Made in EU” düzenlemesine katılımı ihtimali gündeme taşındı. Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı ve Kıbrıs Özel Temsilcisi Raffaele Fitto’nun 20 Kasım’da Ankara’da Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’la görüşmesi bekleniyor. Kıbrıs Haber Ajansı ve Kıbrıs Rum medyasındaki haberlerde, Fitto’nun Gümrük Birliği’ni güncelleme görüşmelerini başlatma önerisini Kıbrıs müzakerelerinin yeniden başlaması koşuluyla ileteceği belirtiliyor. Hristodulides de Türkiye–Avrupa ilişkilerinde olumlu gelişmelerin ancak 2017’de kesilen noktadan müzakerelerin yeniden başlamasıyla mümkün olacağını söyledi. Hatırlatmanın zamanıdır, doğru gibi gelse de kulağa, konu basına yansıyan bir öneri ve siyasî mesajdır; yayımlanmış, kesinleşmiş bir AB adımı değildir. 

Türkiye’de birçok kişinin bu yaklaşımı “ahlaksız teklif” olarak nitelemesi, geçmiş deneyimlerden besleniyor. 2004’te Türk tarafının çözüm planına “evet” demesine rağmen doğrudan ticaret düzenlemesinin hayata geçirilmemiş olması, Brüksel’in verdiği taahhütlerin ne ölçüde yerine getirildiği konusunda kalıcı bir güvensizlik yarattı. Ayrıca Türkiye’nin Gümrük Birliği içindeki konumu zaten eşitsizlikler içeriyor; şimdi bu ilişkinin modernizasyonunun Kıbrıs’taki siyasi tutuma bağlanabileceği mesajı, ekonomik işbirliğinin bir baskı aracına dönüştüğü izlenimini güçlendiriyor.

Yine de diplomatik tutum yalnızca haklı bir öfkenin ifadesi olamaz. Ankara, Türkiye’nin üretim ve ihracat çıkarlarını; Kıbrıs Türk halkının siyasi eşitliğini ve müzakere güvenliğini birlikte gözetmeli. Gümrük Birliği’nin güncellenmesi ve “Made in EU” düzenlemesine katılım, açık ölçütlere, karşılıklı yükümlülüklere ve uygulanabilir takvime bağlanmalı. Buna karşılık, Kıbrıs’ta müzakerelerin yeniden başlaması da yalnızca bir ekonomik ödüle ulaşmak için atılacak biçimsel bir adım olmamalı. Siyasi eşitlik, etkin katılım ve olası bir başarısızlığın ardından sürecin nasıl işleyeceği baştan ele alınmalı.

Kıbrıs meselesinde genel tablo

9 Kasım mutabakatı, çözümün kendisi değil; diplomatik kanalın açık tutulması için sınırlı bir siyasi uzlaşıdır. Geçiş noktaları, arşiv paylaşımı, çevre projeleri, kültürel miras, barış eğitimi ve acil durum işbirliği toplumların gündelik temasını artırabilir. Fakat bunlar siyasi eşitliğin, müzakere yönteminin ve çözümün gelecekteki temelinin yerine geçemez.

Önümüzdeki dönemin üç sınavı var: İki geçiş noktası, özellikle Kambos–Karavostasi, çevre ve teknik incelemeler gözetilerek hayata geçirilebilecek mi? BM Genel Sekreteri’yle yapılması planlanan görüşme, öteki geçişler ve Pile dâhil bekleyen konularda somut ilerleme sağlayacak mı? Gümrük Birliği ve “Made in EU” başlıkları, belirsiz siyasi şartlar olarak mı kalacak, yoksa karşılıklı ve ölçülebilir bir işbirliğine mi dönüşecek?

Kıbrıs’ta güven, açıklamalarla değil, verilen sözlerin yerine getirilmesiyle kurulabilir. Çevre, siyasi bir kararın önüne sonradan çıkarılan bir engel gibi görülmemeli; aynı şekilde, çevresel kaygılar da yerel halkın ulaşım ihtiyacını ve geçişlerin güven artırıcı değerini yok saymak için kullanılmamalı. Ticaret konusunda da ne “ahlaksız teklif” tepkisi tek başına strateji olabilir ne de ekonomik kazanım uğruna siyasi eşitlik ertelenebilir. Kalıcı ilerleme, somut işbirliğiyle temel siyasi meseleleri aynı süreçte ve adil biçimde ele almaktan geçiyor.