1931 yılında Rumların, Enosis amacıyla başlattıkları isyan, yeni bir çıkmaza sürükler Türk Toplumu’nu… İsyanı bahane ederek, sadece Rumlara değil, Kıbrıslı Türklere olan baskılarını da artırmıştır sömürge yönetimi… Kavanin Meclisi kaldırılır, birçok anayasal hak kısıtlanır. Seçimle başa gelen Meclis’teki Türk üyeler artık mebus değildir. Yani toplumun hükümette temsilcisi kalmamıştır. Halkta derin bir umutsuzluk vardır… İşte o günlerde, toplumun ileri gelenleri, Kardeş Ocağı’nın sohbet odalarında bu sıkıntıları dile getirmektedir, çözüm yolları aranmaktadır. İçinde bulunulan çıkmazın sorumlusu olarak, hükümete yakın duruş sergileyenleri suçlayanların yanında, esas suçun toplumda olduğuna inananların sayısı da az değildir.

  O günlerde,  Zeka Bey’in, 1931 tarihli Söz gazetesinde yazdığı bir sohbete kulak verelim:

    1933 yılı!… Türkiye’de, Cumhuriyetin10.yılı kutlanacaktır. Türkiye’ye karşı büyük bir sevgi duyan ve orada neler olup bittiğini sürekli izleyen toplumda, bu olay büyük bir  heyecan yaratır....10.yıl törenlerine katılma arzusu büyüktür. Ankara’da mutlaka Kıbrıslı Türkleri temsil edecek bir heyet bulunmalıdır. Tek örgütlü yapısı Kardeş Ocağı’dır ve gidecek olan heyet orada belirlenir. Dönemin ileri gelenlerinden; Tabak Hilmi Efendi, Kemal Bey, Dr.Pertev, Baytar Orhan ve ismi bilinmeyen iki üye, büyük bir sevinç ve heyecanla, Ankara’nın yolunu tutarlar; ama, ne yazık ki beklemedikleri bir durumla karşılaşırlar.Tören sırasında tutuklanırlar ve 24 saat nezarette tutulurlar. Gerekçe ise kendilerine şöyle açıklanır: “İngiliz pasaportlu, Türkçe konuşan bir takım kişiler, uzaktan Atatürk ve İnönü’nün resmini çekmişlerdir.”

    Haziran 1938 yılında, Kıbrıs’ı ziyaret eden Hamidiye gemisi, büyük bir coşkuyla karşılanmış, adanın her yerinden binlerce Kıbrıslı Türk, Mağusa limanına, gemiyi karşılamaya gitmişti . Dönemin İngiliz Valisi Palmer, Britanya Koloniler Bakanı’na göndediği mektupta  bu konuyla ilgili şöyle der:

   “Efendim, Türk Denizcilik Eğitim gemisi, Hamidiye gemisinden 70 subay ve er Lefkoşa’ya vasıl olmuş. Kardeş Ocağı üyeleri ve yardımcı Türk konsolosu tarafından karşılanmışlardır. Ayrıca 10.000 civarında halk da coşkulu sevgi gösterisinde bulunmuşlardır. Ziyaretçiler trenden iner inmez doğrudan Kardeş Ocağı’na gitmişler ve Kardeş Ocağı’nda ağırlanmışlardır. Bu ağırlama sırasında, Kardeş Ocağı önünde yaklaşık 3000 kişi toplanmış ve heyete sürekli alkış tutmuşlardır.”  Yine aynı mektupta misafirler onuruna Kardeş Ocağı tarafından akşam yemeği verildiği de yazılmıştır. Bu ziyaretle ilgili olarak Vali, 30 Haziran 1938’de, İngiltere’nin Ankara büyükelçisine de  bir mektup göndererek, Kıbrıslı Türkler arasında artan Atatürk milliyetçiliğinden endişe ettiğini belirtmiştir. Mektup şöyle başlamaktadır:

    Adanın her tarafından, hatta uzak köylerden üyeleri vardı Kardeş Ocağı’nın. Çoğunluk, devlet memuru, üst kademe yöneticisi , tüccar, hakim, avukat ve öğretmenlerden oluşuyordu. Hakim Zeka Bey, Hilmi Bey, Şemsi Bey, Başöğretmen Nazım bey, Tevfik İleri. İşadamları, Tabak Hilmi Efendi, Yağcı Ahmet Efendi, Hasan Fahri Uzman, Şükrü Veysi, Faruk Veysi. Diş hekimi Saffet bey, Dr.Tahsin Özmen bey, Marangoz Şakir bey ve Tüccar İrfan bey bu üyelerden bazılarıydı.

    Lozan Antlaşması TBMM’de oylanırken, Atatürk’ün ısrarlarına rağmen antlaşmaya red oyu veren milletvekili Hüseyin Sırrı Bellioğlu Kıbrıslıydı. Bellioğlu, İlk orta ve lise öğrenimini Kıbrıs’ta tamamladıktan sonra, üniversite için Türkiye’ye gitmiş ve mülkiye’den mezun olduktan sonra çeşitli devlet kademelerinde hizmet vermiş ve TBMM’nin 1. Dönem İzmit milletvekili olarak görev yapmış bir şahsiyetti. Daha sonra Ekonomi bakanı da olan Bellioğlu’nun, Lozan Antlaşması’ndaki Kıbrıs ve on iki adalar maddesi ile ilgili muhalif görüşleri vardı. Belki de Kıbrıslı olması nedeniyle, bu maddeye karşı özel bir hassasiyeti vardı ve İsmet İnönü ile anlaşmazlığa düşmüştü. İngiliz, Kıbrıs’tan bir gün ayrılmaya karar verirse, eski sahibine iadesinin de antlaşmaya eklenmesini istiyordu Bellioğlu. Bu isteği gerçekleşmedi. İnönü hükümeti döneminde gazetelerde yazdığı muhalif görüşler ve hükümet aleyhine yaptığı ağır eleştiriler sonucu “Hükümet aleyhine tahrik ve hükümetin manevi kişiliğine hakaret suçundan 1941 yılında tutuklanmış ve 9 yıl 4 ay hapse mahkum edilmişti” Mahkumiyeti bittiğinde 75 yaşındaydı. Bellioğlu’nun ısrarcı olduğu o madde Lozan antlaşmasına konabilseydi, tarihimiz nasıl şekillenecekti acaba?… O günlerde toplumdaki en büyük endişe, “İngiliz giderse Enosis gerçekleşecek” korkusunun yerine nasıl bir ruh hali egemen olacaktı toplumda kimbilir…

   Yıl 1943. Halkın morali yine bozuk… Ve bu morali yüksek tutmak, halka güven vermek için, kırgınlıkları bir tarafa bırakıp artık örgütlenmesi gerekiyordu toplumun. O yıl,  M.Necati Özkan, Dr.Fazıl Küçük, Necmi Avkıran ve Şükrü Veysi’nin yaptığı çağrı üzerine bir toplantı gerçekleşir ve Kıbrıs Adası Türk Azınlığı Kurumu (KATAK)  kurulur. Amacı, Kıbrıslı Türk azınlığın haklarını korumaktır. Başkanlığına avukat Fadıl N. Korkut seçilir.  Bir süre sonra Dr.Fazıl Küçük bir takım anlaşmazlıklar sonucu, KATAK’tan ayrılır ve bir yıl sonra Kıbrıs Milli Türk Halk Partisi’ni kurar. Bu iki parti arasında görüş ayrılıkları dikkati çekmektedir. O dönem, Söz ve Halkın Sesi gazetelerindeki köşe yazılarında, bu derin görüş ayrılıkları açıkça görülmektedir.

    İşte, tam bu  dönemde Dr. Fazıl Küçük,  Kardeş Ocağı üyeliğine müracaat eder; fakat, kabul görmez. Dr. Küçük çok kırılmıştır, bu konuyla ilgili Halkın Sesi gazetesindeki köşe yazısında şöyle der: “95 reyden 62’si kabülümü, 33’ü tehlikeli bir  adam olduğumu ve binaenaleyh kapı dışı tutulmamı muvafık görmüşlerdir. Fakat yine, bu ekseriyet karşısında kulübün nizamnamesi, reyleri kafi görmemiştir…Demek oluyor ki cemiyet içinde esnaf çocuklarının yaşama hakkı yoktur…” Aslında esas nedenin Dr. Küçük’ün KATAK’a muhalif duruşu olduğu herkes tarafından bilinmektedir. Kardeş Ocağı’nda bugün de hala geçerli olan bir oy verme sistemi vardır. Bir ret oyu iki kabul oyunu götürmektedir.

    “Bu toplum, büyük siyasi ayrılıklar içinde varlığını sürdüremeyecek kadar küçük bir toplumdur. Ne kadar farklı görüş ve düşünce içinde olunursa olunsun, yine de toplumsal çıkarlarda birlik ve beraberlik şarttır” görüşü öne çıkmaktadır. Rum toplumundaki EOKA faaliyetlerinin başladığı yıllardı ve bu dönemde de her zamankinden çok birlikteliğe ihtiyacı vardır toplumun. Kıbrıs Türkleri, 28 Aralık 1947’de Lekoşa’da Ayasofya Meydanı’nda büyük bir miting düzenlenmiş; kalabalık,“Kahrolsun ilhak ve Muhtariyet” sloganları atmıştır.

    “Maalesef Lefkoşa’da yaşayan 10000 Türk’ün tek bir tiyatrohanesi veye sinemahanesi yoktur. Sene başını kutlamak için Rum sinemalarına akın ediyoruz. Bu ayıbı gidermeliyiz” Kardeş Ocağı’nın okuma odasında, üyelerin ellerinde tuttukları 1948 tarihli Ateş gazetesi, işte bu konuyu irdelemektedir o gün. Toplum yaşamında koşulların her türlü olumsuzluğuna karşın; halkın, özellikle de başkentlilerin bir eğlence mekanına ihtiyaç duyduklarını anlıyoruz. Fakat gerçekte toplumun morali bozuktur…Birlik ve beraberlik ihtiyacı gün geçtikçe artmaktadır.

    Kardeş Ocağı’nın üyelerinden, Başhakim Zeka Bey’in damadı, eski sağlık bakanı avukat Oktay Feridun’u dinliyoruz:

    “İlk EOKA bombaları atıldığında Kardeş Ocağı’ndaydım” diyor emekli öğretmen Aydın Samioğlu.1953 yılında, Gazi Eğitim Enstitüsü’nden mezun olunca üye olmuş Kardeş Ocağı’na. Kulübe nasıl üye olduğunu ve üyelik kurallarını anlatıyor. Bu kural ta kuruluşundan günümüze kadar hiç değişmemiş. Önce bir müracaat formu dolduruluyor, sonra bir üyenin tavsiyesi gerekiyor. İki üye tarafından onaylandıktan sonra kapalı zarf usülü ile  üyeler arasında oylamaya geçiliyor. İlginç bir not aktaralım. Oylamadaki bir hayır oyu, iki evet oyunu götürebiliyor. Neticede oylama sonucuna göre üye kabul ediliyor. Eğer üye olmayan birisi Kardeş Ocağı’nı ziyaret edecekse, o kişi ‘misafir’ statüsünde kabul ediliyor ve misafiri davet eden üye ile misafir, misafir defterine isimlerini yazarak imza atıyorlar.

    Peki neler konuşurlardı, en çok kimlerin sohbetleri dinlerlerdi o yıllarda?

“Başhakim Zeka Bey’i dinlerdik” diyor. “Evkaf meselesi, Enosis ve okullarımızdı en çok konuştuklarımız, Evkaf idaresinin toplumumuza verilmesini istiyorduk. Bu mücadele hep sürdü. Sonunda uzun mücadeleler sonucu, Dr.Fazıl Küçük, Evkaf yönetiminin toplumuza geri verilmesini sağlamıştı… Niye bir tek lisemiz var gibi tartışmalar yapardık. Çoğunlukla  sorunlarımızın tesbiti ve çözüm bulma arayışlarıydı konularımız.” O dönemlerde, Cemaatın beklentilerinden birinin de, Victoria Kız Lisesi’ne Türk müdür atanması olduğunu öğreniyoruz.

Kaynak:

1-Kıbrıs Türk Kültürü Makaleler, Harid Fedai

2-Başhakim Zeka Bey, Harid Fedai

3-Eski Şeyler, Ahmed Raik- Yayın: Harid Fedai

4-Kıbrıslı Türklerin Siyasal Tarihi, Ahmet An

5-Örnekleriyle Kıbrıs Türk Basın Tarihi, Harid Fedai-Ahmet An

6-Kıbrıs’ta Masum Millet Olayı, Harid Fedai

7-Hilmi Refik (Özel arşiv)

8-Oktay Feridun(Özel arşiv)

9-Ali Nesim(Özel arşiv)

10-*Söz gazetesi Bağlamında Mehmet Remzi Okan’ın yazılarında vatan kavramı, Ulvi Keser.