Yarım asırlık gazetecilik hayatım boyunca birçok kez haber ile vicdan, meslek ile memleket, kamu yararı ile çözüm umudu arasında tercih yapmak zorunda kaldım. Kıbrıs’ta yeniden şekillenmekte olan çözüm arayışları karşısında bugün kendime bir kez daha aynı soruyu soruyorum: Gazeteci her bildiğini yazar mı?

Yusuf Kanlı

Ekim ayında gazetecilikte 50’nci yılıma gireceğim. Yarım asır boyunca binlerce haber yazdım, yüzlerce kriz takip ettim, savaşlar, darbeler, müzakereler, seçimler gördüm. Gençliğimde de hata yaptım, bugün de yapıyorum. Sanırım gazetecilikte deneyim arttıkça hatalar azalmaz; sadece insan hangi hataların neden yapıldığını daha iyi anlamaya başlar.

Geriye dönüp baktığımda meslek hayatım boyunca verdiğim en zor kararların çoğunun gazetecilik tekniğiyle ilgili olmadığını görüyorum. Asıl zor kararlar, gazetecilik sorumluluğu ile başka aidiyetlerin, başka sorumlulukların ve başka vicdani yükümlülüklerin karşı karşıya geldiği anlarda verilmek zorunda kaldı.

Peker Turgut ağabeyin kulakları çınlasın. O günlerin canlı şahididir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ilan edileceğini günler önceden öğrenmiştim. Bu, her gazetecinin manşete taşıyacağı türden tarihi bir haberdi. Yazabilirdim. Belki de yazmalıydım. Fakat ebedi liderim Rauf Denktaş rica ile emir arasında bir tonla “Yazmayacaksın. Büyük baskı altına gireriz. Bu adımı atamayız. Yazma lütfen” dediğinde, önümde yalnızca gazetecilikle ilgili bir tercih kalmamıştı. Gazetecilik ile vatanseverlik arasında bir seçim yapmam gerekiyordu. Ben vatanı, halkımızın çıkarını tercih ettim. Aradan geçen onlarca yıl boyunca bu kararın muhasebesini çok yaptım. Kendi kendime defalarca aynı soruyu sordum. Fakat bugün hâlâ dönüp baktığımda, gazetecilik açısından tartışmalı olsa da insan olarak “yazmama” kararından pişmanlık duymadığımı söyleyebilirim.

Teoride kolay, pratikte zor

Genç gazetecilerle yaptığım sohbetlerde, konferanslarda ve eğitim çalışmalarında sürekli aynı ilkenin altını çizerim: Gazeteci haber kaynağıyla arasına mutlaka mesafe koymalıdır. Hakkında gerektiğinde eleştirel hatta çok sert yazı yazamayacak kadar yakınlaştığınız kişi artık haber kaynağınız değil, ilişkinizin parçası haline gelmiştir. Gazetecilik mesafeyle yapılır. Bu ilke doğrudur. Doğru olduğu kadar da gereklidir.

Ancak hayat bazen insanı teorinin rahat alanından çıkarıp gri bölgelerin içine sürükler. Çünkü aynı bizler, yıllarca “Söz konusu vatansa gerisi teferruattır” diyerek büyümedik mi? En azından ben öyle büyüdüm. Babamdan, annemden, öğretmenlerimden ve Denktaş’tan bunu duydum. Kıbrıs Türk halkının varoluş mücadelesinin ortasında yetişen bir kuşağın mensubu olarak, gazeteciliğin soyut kuralları ile toplumun somut çıkarları zaman zaman karşı karşıya geldiğinde yaşanan iç muhasebeyi yok saymak mümkün değildir. Belki de bu yüzden gazetecilik sadece bir meslek değil, aynı zamanda sürekli vicdan muhasebesi gerektiren bir hayat biçimidir.

Bir kez daha aynı sınav

Son aylarda Kıbrıs sorunuyla ilgili yeni bir arayışın ilk işaretlerini oldukça erken bir aşamada öğrenmeye başlamıştım. Bir kısmını yazdım. Sevgili dostum Rasıh Reşat o günlerde esprili bir şekilde bunlara “Kanlı fikirler dizisi” adını vermişti. Zaman içinde farklı çevrelerde şekillenen bazı önerileri, temasları ve fikir egzersizlerini yakından izledim. Bu yılın Şubat ayında ise dostluğuma emanet edilmiş bir çalışma metnini okuma imkânı buldum. Henüz tamamlanmamıştı. Üzerinde çalışılıyordu. Farklı kesimlerin görüşleri alınıyor, yeni formüller tartışılıyor, yıllardır çözülemeyen düğümlerin etrafından dolaşabilecek yeni yollar aranıyordu.

Bana çalışma hakkında detay vermemem rica edildi. Gerekçe de yabana atılacak türden değildi. Henüz şekillenme aşamasındaki fikirlerin, taraflar arasında belirli bir olgunluğa ulaşmadan kamuoyuna taşınmasının, daha emekleme dönemindeki bir girişimi başlamadan akamete uğratabileceği düşünülüyordu. Böylece kendimi yıllar önce yaşadığım ikilemin benzeri bir durumun içinde buldum. Bir tarafta gazetecilik refleksi vardı; elimde haber niteliği taşıyan bilgiler bulunuyordu ve gazetecinin asli görevi bunları kamuoyuna aktarmaktı. Diğer tarafta ise, her şeye rağmen Kıbrıs’ta yeni bir çözüm ihtimalinin filizlenmesine katkı sunabilme düşüncesi duruyordu. Sonunda söz verdim. Belirli bir aşamaya gelinceye kadar detaylara girmemeyi tercih ettim. Kendimi, bunun çözüm arayışına küçük de olsa bir şans tanımak anlamına geldiğine inandırdım. Gazetecinin nihai mükellefiyetinin kamuya karşı olduğu gerçeğini de unutmadım; tam tersine, bu tutumun da bir yönüyle kamu yararını gözettiğini, Kıbrıs’ta yeni bir fırsat doğacaksa ona daha baştan zarar vermemenin kamusal sorumluluğun bir parçası sayılabileceğini düşünerek kendimi teskin ettim.

Haberi yazan kazandı

Geçtiğimiz Cumartesi günü Rum kesiminin saygın gazetesi Politis’in Direktörü sevgili dostum Dionysis Dionysiou’nun kaleme aldığı “Holguín’in tartıştığı gevşek çözüm planı nedir?” başlıklı yazıyı okuduğumda ilk tepkim, her gazetecinin çok iyi bildiği o duygu oldu: “Haberi atlamışım.” Aylardır izlediğim, parçalarını bildiğim, bazı bölümlerini okuduğum ve hatta gizliliğinin korunmasına katkı verdiğim çalışma yer yer yanlış, yer yer çok abartılı ancak artık büyük ölçüde kamuoyunun önündeydi.

İlk refleksim kendimi suçlamak oldu. Sonra Dionysis’i aradım ve tebrik ettim. Yazdıklarının tamamı doğru değildi. Bazı bölümler yorumdu. Bazı detaylar eksikti. Bazıları apacık mainipülasyon bir kısmı ise benim bildiklerimle örtüşmüyordu. Ancak bunlar işin gazetecilik tarafına ilişkin ayrıntılardı. Haberi yazan oydu ve haber atlatmak gazetecilik mesleğinin doğasında vardı. Bunun takdir edilmesi gerekiyordu.

Fakat ilk şaşkınlık geçtikten sonra aklıma başka sorular gelmeye başladı. Gazetecilikte en az “haber nedir?” sorusu kadar önemli bir başka soru daha vardır: Haber neden sızdırılır? Çünkü bazı haberler sadece ortaya çıkmaz, ortaya çıkarılır. Bazıları bilgi vermek için sızdırılır, bazıları nabız yoklamak için, bazıları pazarlık gücünü artırmak için, bazıları belirli aktörleri sıkıştırmak için, bazıları ise doğrudan bir girişimi rayından çıkarmak amacıyla dolaşıma sokulur. Özellikle Kıbrıs gibi her kelimenin, her nüansın ve her zamanlamanın siyasi anlam taşıdığı bir konuda bu soruyu sormamak gazetecilik eksikliği olurdu.

Nitekim yazının yayımlanmasından kısa süre sonra hem kuzeyden hem güneyden gelen değerlendirmeler arasında en dikkat çekici olanlardan bazıları Rum siyasi çevrelerinden ulaştı. Bu çevrelerde dile getirilen görüşlerden biri, böylesi yazıların ve kontrollü sızıntıların Cumhurbaşkanı Nikos Hristodulidis’i giderek daha dar bir siyasi alana sıkıştırdığı yönündeydi. İddia şuydu: Eğer kamuoyu önünde gevşek federasyon, siyasi eşitlik, etkin katılım, dönüşümlü başkanlık veya Türkiye ile paralel ilerleyecek daha geniş bir uzlaşı paketi gibi başlıklar erken aşamada tartışılmaya başlanırsa, Hristodulidis’in manevra alanı daralacak, içeride artan baskılar nedeniyle olası tavizleri savunması daha da zorlaşacaktı. Bazıları bunu yaklaşan müzakereler öncesinde pozisyon sertleştirmeye yönelik bir hamle olarak yorumladı. Daha ileri gidenler ise sürecin henüz olgunlaşmadan sabote edilmek istendiğini, girişimin doğmadan öldürülmesinin amaçlandığını öne sürdü.

Bu değerlendirmelerin hangisinin doğru olduğunu bugün kesin olarak söylemek mümkün değil. Belki gerçekten yalnızca iyi bir gazetecilik başarısıyla karşı karşıyayız. Belki de birileri belirli hesaplarla bazı bilgilerin bu aşamada kamuoyuna yansımasını tercih etti. Belki her ikisi de aynı anda doğrudur. Ancak kesin olan bir şey var: Kıbrıs’ta bazen haberin kendisi kadar, haberin ne zaman, nasıl ve kim tarafından ortaya çıkarıldığı da hikâyenin önemli bir parçasıdır.

Tepkiler bize ne anlatıyor?

Yazının ardından gelen tepkiler de en az haber kadar dikkat çekiciydi. Kuzeyde de güneyde de rahatsızlık oluştu. Federasyon savunucuları memnun olmadı. İki devletli çözüm isteyenler de olmadı. Federasyon söylemi altında üniter devlet hedefleyen çevreler de mutlu değildi. Herkesin farklı sebeplerle itiraz ettiği bir metin ortaya çıkmıştı.

Belki de tam bu nedenle üzerinde düşünmeye değerdi.

Çünkü Kıbrıs sorununun son yarım yüzyıllık tarihinde tarafların aynı anda reddettiği çok şey gördük. Fakat tarafların aynı anda huzursuz olduğu öneriler bazen mevcut ezberleri sarsan öneriler olmuştur. Bu nedenle bugün tartışılan meseleye yalnızca “federasyon mu, konfederasyon mu, iki devlet mi?” basitliği içinde bakmanın yeterli olmadığı kanaatindeyim.

Etiketler değil işlevsellik

Dionysis’in aktardığı çerçeveye baktığımda dikkatimi çeken unsur, isimlerden çok işlevselliğin ön plana çıkmasıdır. Daha gevşek bir ortaklık modeli, sınırlı ortak yetkiler, güçlü kurucu devletler, siyasi eşitliğin etkin katılım yoluyla güvence altına alınması, karar alma mekanizmalarının tıkanmaması, Avrupa Birliği çerçevesinin korunması ve güvenlik meselesinin yeni formüllerle ele alınması gibi unsurlar son dönemde farklı çevrelerde yapılan tartışmaların ortak paydaları arasında yer almaktadır.

Kıbrıs’ta belki de ilk kez taraflar hangi etiketi kullanacaklarından çok sistemin nasıl işleyeceğini konuşmaya zorlanmaktadır. Oysa yıllardır isimler üzerinden kavga ediyoruz. Federasyon diyoruz. Konfederasyon diyoruz. İki devlet diyoruz. Oysa vatandaşın hayatını değiştirecek olan şey kavramlar değil, sistemin çalışıp çalışmayacağıdır. Kararlar alınabilecek mi? Siyasi eşitlik korunabilecek mi? Güvenlik sağlanabilecek mi? Gençler adada gelecek görebilecek mi? Ekonomi büyüyebilecek mi? Avrupa Birliği içinde sürdürülebilir bir yapı kurulabilecek mi? Bunlar cevap bekleyen gerçek sorulardır.

Elli yılın sonunda

Bugün hâlâ söz verdiğim çerçevenin dışına çıkmıyorum. Hâlâ bazı detayları paylaşmıyorum. Bunun doğru mu yanlış mı olduğunu ise zaman gösterecek. Belki gazeteci tarafım hâlâ haklıdır ve her şey daha erken yazılmalıydı. Belki de çözüm ihtimaline küçük de olsa katkı sunmak için bazen sabretmek gerekiyordur.

Elli yıllık gazetecilik hayatım boyunca sayısız planın yükselişine ve çöküşüne tanıklık ettim. Bu nedenle ne aşırı iyimserim ne de umutsuz. Ancak bir şeyi biliyorum. Hep yazdım, anlattım; Kıbrıs’ta bir iç bir de dış denge vardır ve bunlar aynı anda hep birlikte korunmak, ilerletilmek zorundadır. Birisi diğerinin çıkarına gözden çıkarılamaz. Kıbrıs sorunu yalnızca Kıbrıs’ın sorunu değildir. Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerinden Doğu Akdeniz güvenliğine, enerji projelerinden bölgesel istikrara kadar uzanan çok daha geniş bir jeopolitik denklemin parçasıdır.

Belki de bu yüzden bugün kendime elli yıl önce sorduğum soruyu yeniden soruyorum:

Gazeteci her bildiğini yazar mı?

Yoksa bazı dönemlerde, bazı koşullarda, bazı bilgilerin olgunlaşmasına izin vermek de kamusal sorumluluğun bir parçası olabilir mi?

Yarım asırdır bu mesleğin içindeyim.

Ve itiraf etmeliyim ki bu sorunun kesin cevabını hâlâ bilmiyorum.